Zoals de zaken nu liggen, komt er waarschijnlijk een kabinet met in ieder geval CDA en LPF als regeringspartners. De rol van de VVD is minder duidelijk: CDA en LPF willen de VVD in de coalitie hebben, de VVD zelf deelt mede bij monde van Zalm daar niet veel voor te voelen, maar wel een CDA-LPF kabinet, dat dan een minderheidskabinet zou zijn, te willen gedogen.

Dit is mogelijk voor een deel een tactische keus van de VVD. Deze opstelling verschaft de VVD in de onderhandelingen een sterkere positie. Als die gedoogconstructie er inderdaad komt, geeft het de VVD meer vrijheid om het kabinet te laten vallen als dat opportuun geacht wordt. En de VVD begeeft zich niet in een ongetwijfeld lastige samenwerking met de LPF.

Dit is allemaal heel interessant, maar toch wil ik het nu eens hebben over een andere vraag: wie wordt de volgende premier? Tegen wiens hoofd moeten we de komende vier jaar (of minder misschien) aankijken?

Op het eerste gezicht ligt het voor de hand dat het CDA, als grootste en meest stabiele coalitiepartij, de premier levert. En de meest voor de hand liggende keuze is dan natuurlijk Balkenende: hij is de onbetwiste partijleider, de verkiezingsoverwinning valt voor een groot deel op zijn conto te schrijven, en hij wil wel. Maar er kleven ook een paar nadelen aan.

Balkenende is onervaren als bestuurder, en hij is nooit minister of zelfs maar staatssecretaris geweest. Om dan direct minister-president te worden, is een erg grote stap. Verder zal de nieuwe coalitie ongebruikelijk veel problemen en wrijvingen hebben. De LPF is een onzekere en onstabiele factor, en als het kabinet inderdaad een minderheidskabinet wordt, zal het een erg wankele onderneming worden. De kans dat het kabinet voortijdig valt, is dan ook erg groot. De premier van dat kabinet loopt dus vrij zeker forse averij op. Dat is voor Balkenende als jonge, veelbelovende leider geen aantrekkelijk vooruitzicht.

Het alternatieve scenario is: Balkenende blijft fractievoorzitter, en het CDA schuift een oudere politicus naar voren als premier. Dit moet iemand zijn met ervaring, iemand die voor Balkenende geen bedreiging vormt, die geen ambities heeft om de Grote Leider van het CDA te zijn, en die bij mislukken van de onderneming zonder probleem weer in de coulissen kan verdwijnen. Een goede mogelijkheid zou de huidige partijvoorzitter Bert de Vries zijn. Of misschien Piet-Hein Donner zelf. Wel zijn dezen, evenals Balkenende, van protestantse huize, en dat kan in het katholieke deel van het CDA een obstakel zijn. Een alternatief is dan de SER-voorzitter Wijffels. Lubbers ligt niet zo goed meer in het CDA. Voor het CDA en voor de vooruitzichten van Balkenende op langere termijn is deze route (Oude Wijze CDA-er als premier, Balkenende als fractievoorzitter en politiek leider) de verstandigste. Het zou ook een wat grotere afstand tussen Kamer en regering geven, hetgeen zeker bij een minderheidskabinet gewenst is.

Er zijn natuurlijk nog meer mogelijkheden. De LPF heeft Wiegel al naar voren geschoven. Voor de amusementswaarde van de politiek zou een premierschap van Wiegel natuurlijk een goede zaak zijn, maar er zijn meer voordelen. Door een premierschap van Wiegel wordt de VVD meer gebonden aan de coalitie. Andere kandidaten vanuit de LPF zijn er niet echt. Timmer? Van den Nieuwenhuizen? Het ligt allemaal niet erg voor de hand.

Maar er is nog een mogelijkheid: Zalm. Weliswaar is Zalm de financiele man van Paars geweest, en als zodanig besmet, gezien vanuit LPF en in mindere mate het CDA, maar hij ligt wel goed bij rechts Nederland. En natuurlijk wordt door het premierschap te gunnen aan de kleinste partij in de coalitie die partij veel sterker aan het welslagen daarvan verbonden. Dat zou de coalitie veel stabieler maken. Maar het is een niet erg waarschijnlijke mogelijkheid, want vooral voor het CDA is dit een groot offer, en een risico. De kans dat de VVD er dan met een een eventueel succes vandoor gaat is groot.

Kortom: opties genoeg. Wiegel, Zalm, Timmer, De Vries, Balkenende… Eigenlijk ligt een Oude Wijze CDA-er het meest voor de hand, maar hiervoor is een beletsel: de ambitie van Balkenende. Want Balkenende zal zichzelf realiseren dat de score van het CDA bij deze bijzondere verkiezingen erg hoog is, en dat dus de kans heel groot is dat het CDA de volgende keer verliest. Met andere woorden: dit zou wel eens Balkenendes enige kans op een premierschap kunnen zijn. Ik denk dat hij om die reden geneigd is om die kans te grijpen, ook al is het misschien eigenlijk geen goed idee.

Mat Huizing