Elke maandagavond laat wordt The Sopranos uitgezonden. Het is een tv-serie over een mafiafamilie in New Jersey, bij New York City. De mafiosi worden neergezet als gewone mensen die een in veel opzichten wat saai beroep uitoefenen. De glamour en de heroiek die de mafia aankleefde in bijvoorbeeld The Godfather ontbreekt hier volledig. Het geweld is er, maar er is vooral erg veel regelwerk, en praten. De tragiek van het gezin van een mafiabaas die streeft naar burgerlijkheid en gewoon geluk voor zijn kinderen wordt getoond, maar vaak is de serie ook zeer komisch. En het zou me niet verbazen als de werkelijkheid inderdaad ongeveer zo is.

De mafia is een geliefd onderwerp voor films, boeken, tv-series en dergelijke; The Godfather, GoodFellas, Casino, Donnie Brasco, The Sopranos dus. Hoe komt dat? Is dat vanwege het geweld? Dan kun je net zo goed een film maken over moderne jongeren in het uitgaansleven. Vanwege de “romantiek” dan? Maar wat is er dan zo romantisch aan iemand in beton gieten en in de Waal gooien?

Ik denk dat het komt doordat de mafia een anachronisme is. De mafia bestaat in de moderne samenleving: auto’s, machinepistolen, designerdrugs. Maar de manier waarop de mafiosi met elkaar omgaan is zeer ouderwets: erecodes, bloedwraak, de omerta. Niks kantelende organisaties of coachend leiderschap. Het lijken de middeleeuwen wel. En het zijn eigenlijk ook de middeleeuwen: de mafia als systeem is ontstaan op Sicilie als een soort onofficiele regering van de Sicilianen die de (vaak wisselende) heersers van hun eiland niet wilden erkennen. Een soort ondergrondse bevrijdingsbeweging dus.

De mafia hief een soort belasting, en verschafte in ruil daarvoor een primitieve rechtspraak. Maar omdat er geen echt overheidsapparaat achterzat, met een echte politie, en gevangenissen, en gerechtshoven, en uiteindelijk een leger, moest de mafia zeer expliciet dreigen met geweld, en dat ook daadwerkelijk toepassen. En omdat er geen zicht was op het doen en laten van de mafia, laat staan de mogelijkheid controle uit te oefenen, ontwikkelde de mafia zich tot een organisatie die vooral het eigenbelang, dat wil zeggen: dat van de bazen, behartigde. Ook toen Sicilie al lang en breed deel uitmaakte Italie, en de Sicilianen niet meer overheerst werden door vreemdelingen, ging de mafia gewoon door met belastingheffen (afpersen), recht doen (moorden) en drugshandel (drugshandel).

En hetzelfde gebeurde elders in Italie, en ook in de VS, waar de italiaanse immigranten aanvankelijk niet zo goed geintegreerd waren. Maar de mafia mag dan een italiaans verschijnsel ziijn, dit soort organisaties zijn dat beslist niet. Je ziet bijvoorbeeld vaak hetzelfde bij bevrijdingsbewegingen die een langdurige strijd vochten tegen een overheerser.

Vaak wordt na verloop van tijd zo’n bevrijdingsbeweging overbodig. Het doel is min of meer bereikt. Maar als de macht dan nog steeds niet bij de bevrijdingsbeweging is gekomen, verheft de bevrijdingsbeweging vaak het eigen voortbestaan  van middel tot doel. De “eigen” bevolking wordt afgeperst en de ooit van prachtige idealen doortrokken beweging wordt gewoon een soort mafia. Dit proces is te zien bij de IRA en ook enigszins bij de rebellen in Atjeh.

Maar het kan ook gebeuren dat de bevrijdingsbeweging niet alleen slaagt in de officiele doelstelling, namelijk bevrijding, maar ook in de onderliggende doelstelling, namelijk de leiding van de bevrijdingbeweging aan de macht laten komen. Dit gaat dan heel vaak fout. Leiders van gewelddadige bevrijdingsbewegingen zijn vaak meedogenloze personen. Zij zijn niet erg geschikt om een natie die net uit een burgeroorlog komt te verzoenen. Dat doen ze dan ook niet. Ze worden harde dictators, zoals Castro of Mao. Of ze willen eindelijk beloond worden voor hun opofferingen, en ze beginnen een corrupt regime, zoals Arafat. Een combinatie is natuurlijk ook mogelijk, bijvoorbeeld Mugabe.

We zijn gewend vrijheidsstrijders buitengewoon edel en hoogstaand te vinden. Ze waren tenslotte bereid hun leven te geven voor een ideaal. Maar, zoals Raymond Aron ooit opmerkte, iemand die bereid is zijn eigen leven voor een ideaal op te offeren, is zeker bereid dat met andere levens te doen. Daarbij komt dat het ideaal in kwestie buiten het strijklicht van de guerilla-romantiek, vaak erg schamel is. Wat is nou zelfbeschikkingsrecht van een volk? Dat blijkt meestal te betekenen: het aan de macht komen van een stel zogenaamde vrijheidsstrijders, en verder niks.

Macht komt uit de loop van een geweer, dat is waar. Maar als een regime zich alleen maar daarop baseert, en niet zichzelf laat beperken en controleren, dan wordt elke macht een mafia. Daar moet je niks mee te maken hebben. Maar romantisch zijn Che Guevara en de Godfather wel, dat is waar. Prachtig materiaal voor boeken, films of tv-series. Tot maandagavond bij The Sopranos.

Mat Huizing