Stel, u hebt een hekel aan uw baas. Hij vertelt u wat u moet doen, en u kunt niet zeggen wat hij moet doen. Waarom komt u niet gewoon binnen en zegt u: “Eruit jij! Ik wil je niet meer zien! Ik doe hier wat ik wil.” Absurd? Ja, want hij is de baas en u niet. Hij kan u ontslaan bijvoorbeeld (en dat zou waarschijnlijk ook gebeuren als u zo zou optreden). Uw baas heeft dus meer macht dan uzelf. Maar waarop is dat gebaseerd? Waarom gaat u niet op zijn stoel zitten, en doet u voortaan niet gewoon zelf wat u goeddunkt?

De reden daarvoor is dat uw baas dan de portier belt met de boodschap: verwijder deze man van het terrein. En als die portier dat niet kan, dan belt uw baas de politie. Die zal aan het verzoek van uw baas gehoro geven, omdat hij volgens de overheid de macht heeft, of zou moeten hebben, binnen het bedrijf. U weet dus dat dat uiteindelijk het gevolg zou zijn van het in de wind slaan van de bevelen van uw baas. Daarom volgt u die bevelen op. De macht van uw baas is dus uiteindelijk gebaseerd op de macht van de overheid (in casu de politie).

Maar waarop is de macht van de overheid gebaseerd? Waarom slaat u die agenten niet voor de bek? Omdat ze gewapend zijn, en u niet. Maar waarom zijn zij wel gewapend, en u niet. Omdat de overheid een geweldsmonopolie heeft. En waarom heeft de overheid dat geweldsmonopolie? Omdat dat zo is afgesproken.

Dat is zo afgesproken omdat het beter werkt. Als iedereen geweld mag gebruiken, dan zal het recht van de sterktste gelden, maar dat is lang niet altijd het beste voor het iedereen. Als mensen samen iets willen bereiken, moeten ze zich aan regels houden. Die regels zijn soms nadelig voor een lid van de samenleving. Als die zich dan aan die regels onttrekt, heb je er niks aan. Dus mag je je niet ontrekken aan de regels, en moet je je houden aan het recht dat voor iedereen geldt. Eigenrichting is dus uit den boze.

Maar dit leidt nog niet zonder meer tot een geweldsmonopolie van de overheid. Want een lid van de samenleving moet zich dan wel aan het recht onderwerpen, maar hij mag zichzelf toch zeker wel beschermen als hij wordt aangevallen? Dat lijkt redelijk, maar het houdt in dat leden van de samenleving soms wel geweld mogen gebruiken, namelijk als ze worden aangevallen, en verder niet. Maar kunnen ze dat onderscheid wel goed maken? Waarschijnlijk niet.

Het is dan ook een beter idee om te zeggen: je mag helemaal geen geweld gebruiken, ook niet voor de eigen veiligheid. Dat kan natuurlijk alleen als de veiligheid verschaft wordt door de overheid. En zo is het dus ook in een moderne rechtsstaat. De burgers mogen geen geweld gebruiken (behalve in gevallen van zeer onmiddellijk gevaar). Eigenlijk hebben de burgers het recht op geweld ingeruild voor het systeem van de rechtsstaat, onder voorwaarde dat de overheid ook inderdaad recht en veiligheid verschaft.

Het geweldsmonopolie van de overheid is dus gebaseerd op een ruil: de leden van de samenleving geven het recht om zich te verdedigen op, en betalen belasting, en krijgen er recht en veiligheid voor terug. Dit is een soort contract, maar het kan niet opgezegd worden.

Wat gebeurt er als een van beide partijen de overeenkomst niet nakomt? Als de burger dat doet, dan is het simpel; de overheid straft hem, mede namens de andere burgers. Maar wat gebeurt er als de overheid de afspraken niet meer goed nakomt?

Dit is in de discussie over veiligheid en bescherming het kernpunt. De overheid moet in redelijke mate de veiligheid garanderen. Als de overheid dat niet doet, dan zullen de burgers er zelf voor moeten zorgen. Op dit vlak zendt de overheid tegengestelde signalen uit. Aan de ene kant wordt er steeds weer op gehamerd dat alleen de overheid gweld mag gebruiken. Maar aan de andere kant maakt de overheid terugtrekkende bewegingen. Als geklaagd wordt over een te lage inzet van de politie wordt verwezen naar het niet toereikende budget en naar de “eigen verantwoordelijkheid” van de samenleving. Wat de gewone burger daarmee moet is onduidelijk. In ieder geval niet een geweer kopen en het vuur openen.

Soms wordt zelfs rechtstreeks gezegd dat bepaalde veiligheidstaken niet door de overheid (de politie dus) uitgevoerd hoeven te worden. Dat heeft geleid tot de opkomst van allerlei particuliere veiligheids- en bewakingsdiensten. En de erven-Fortuyn kregen te horen van de commissie-Van der Haak dat Fortuyn en de LPF zelf zijn veiligheid beter hadden moeten regelen.

Dit gaat wel erg ver. Natuurlijk mag je van de burgers verwachten dat ze op hun eigen veiligheid letten. Maar het overlaten aan de burgers van taken die gebruik van geweld inhouden of in kunnen houden gaat te ver. Want daarmee zegt de overheid eigenlijk het contract dat ten grondslag ligt aan het geweldsmonopolie op. Als de overheid de bescherming niet meer kan leveren, dan moet de burger daar zelf voor zorgen. Je kunt niet van de burger verwachten dat hij zich zonder meer laat beroven, mishandelen of erger omdat het budget bij de politie op is. En dus mag de overheid niet zeggen; sorry, maar we hebben geen geld, of geen zin, of we vinden nu even iets anders belangrijker.

Wat zou er nou echt gebeuren als u de baas eruit gooide? Hoe zouden uw collega’s kijken? “Jongens, vanaf nu ben ik hier de baas!” Zou iemand de politie bellen? En wat zou die doen? Gaat u het proberen?

Mat Huizing